Column Aukje Nauta: Schaamtetrots

Wat is de overeenkomst tussen koperdief, vakantiewerk, plusminus en bergdal? Neem gerust de tijd om dit puzzeltje op te lossen. Overigens – terwijl jouw hersenen kraken – moet ik eerlijk bekennen dat ik dit rijtje woorden niet zelf heb bedacht. Ik trof het aan op de website van NRC, als onderdeel van de puzzel Precies Vier. Elke dag kun je Precies Vier spelen. Het is een matrix van in totaal zestien woorden. De spelregels? Je moet de woorden herschikken in vier groepen van vier, waarbij je ontdekt wat die woorden met elkaar gemeen hebben. De vier woorden hierboven bleken dus bij elkaar te horen, aldus de uitslag van Precies Vier van 26 juni jl. Hun overeenkomst? Voor alle vier geldt dat beide delen van het woord elkaars tegenovergestelde zijn. Polariteit dus — wat letterlijk betekent: het aanwezig zijn van twee tegenovergestelde krachten of eigenschappen. In de puzzel is die polariteit niet meer dan een woordgrap. Maar ook los daarvan vind ik polariteit een boeiend fenomeen. Ik werd er voor het eerst op gewezen door mijn Leidse collega, professor Wilco van Dijk. Als sociaal psycholoog doet hij onder meer onderzoek naar emoties. Hij vertelde me eens dat als je met vragenlijsten emoties meet, het zelden zo is dat mensen die hoog scoren op positieve emoties automatisch laag scoren op negatieve. Er is dus geen negatief verband tussen positief en negatief gevoel. Met andere woorden: als mensen heel positief gestemd zijn, wil dat niet zeggen dat ze niet óók verdrietig kunnen zijn. Soms is iemand zelfs tegelijk vrolijk én verdrietig. Denk aan iemand bij wie dikke tranen over de wangen rollen als hij terugdenkt aan zijn vijf jaar geleden overleden geliefde. Zo iemand voelt vaak tegelijkertijd diepe liefde én intense rouw. Polariteit dus. Als je het mij vraagt, is dat een zegen. Dat twee ogenschijnlijk tegengestelde eigenschappen tegelijk kunnen bestaan, maakt dat veel ellende beter te verdragen is. Er is dan altijd een lichtpuntje. Waardoor álle emoties er kunnen en mogen zijn. Soms versterken ze elkaar zelfs. Denk maar aan die weduwnaar: hoe meer verdriet hij toelaat, hoe meer liefde hij op datzelfde moment voelt voor zijn overleden partner. Kortom: positieve en negatieve emoties sluiten elkaar niet uit. Het is geen wipwap. Soms versterken ze elkaar juist. En precies dat kan helpen om je leven ten goede te veranderen. Zo las ik het verhaal van een man van bijna zestig die zijn hele leven verborgen had weten te houden dat hij niet goed kon lezen en schrijven. Zelfs zijn vrouw wist het niet. Uit schaamte. Pas toen hij volledig vastliep, biechtte hij het op aan zijn huisarts. Die zei iets heel eenvoudigs: ook als je bijna zestig bent, kun je gewoon naar school om te leren lezen en schrijven. En dat deed hij. Het veranderde zijn leven. Hij vertelde zijn verhaal aan een journalist, die het opschreef in de krant. Hij werd zelfs ambassadeur van Stichting ABC, waar hij nu andere laaggeletterden helpt om met hun schaamte uit de kast te komen − zodat zij, net als hij, kunnen leren lezen en schrijven. Nu is het niet zo dat zijn schaamte als sneeuw voor de zon verdwenen is. Nee, hij schaamt zich nog steeds. Omdat hij zo lang heeft gedaan alsof. Zoals bij zijn kleinzoon van vijf, aan wie hij zogenaamd voorlas. Maar eigenlijk verzon hij de praatjes bij de plaatjes. Tegelijk is hij nu ook trots. Trots dat hij alsnog naar school is gegaan op zijn bijna oude dag. Trots dat hij ambassadeur is van Stichting ABC. Wat dit verhaal aantoont? Ook schaamte en trots zijn geen tegenpolen. Net als plus en minus kunnen ze in één adem worden genoemd. Ze kunnen elkaar zelfs, paradoxaal genoeg, versterken. En dat geeft kracht. De kracht om anders, moediger te handelen dan je anders zou doen. Want als je je alleen maar schaamt, kruip je weg. Maar als je naast schaamte ook trots voelt, durf je te handelen. Omdat je tegen jezelf en anderen kunt zeggen: ja, ik schaam me dat ik zo lang niet kon lezen en schrijven − maar ik ben ook trots dat ik het nu wél leer, en dat ik anderen help om de moed op te brengen het ook te leren. Wees dus maar gewoon trots op je schaamte. Of, om het kort te zeggen: heb schaamtetrots. Aukje Nauta is zelfstandig organisatiepsycholoog en bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden, een leerstoel mogelijk gemaakt door opleidingsinstituut Sioo.